ประวัติ พระอุปคุตเถระ ตำนานพระอุปคุตหรือพระบัวเข็ม
สวัสดี ครับ ท่านผู้อ่านที่รักทุกท่าน
พระเครื่องและ
พระบูชาชนิดหนึ่งที่มักเรียกกันว่า พระอุปคุตและพระบัวเข็ม
พระเครื่องและพระบูชาลักษณะนี้เราอาจพบเห็นกันมานานแล้ว ตั้งแต่ปู่ย่าตายาย แต่ก็มีน้อยคนที่จะรู้จักประวัติความเป็นมาว่าเป็นอย่างไร และวันนี้เราจะมาคุยกันถึงเรื่องนี้กันครับ
จากหนังสือประวัติพระพุทธศาสนา โดยเสถียร โพธิ์นันทะ ได้กล่าวถึงประวัติพระอุปคุตเถระว่า พระอุปคุตเกิดในสกุลวาณิช เป็นบุตรพ่อค้าเครื่องหอม เมืองมถุรา ซึ่งเป็นนครตั้งอยู่บนฝั่งแม่น้ำยมนา มีพี่น้องร่วมครรภ์ 3 คน คือมีพี่ชาย 2 คน เดิมบิดาของท่านได้ให้สัญญากับพระสาณวารีว่า ถ้าตนมีบุตรชายก็จะให้บรรพชาอุปสมบท ครั้นภริยาคลอดบุตรชายคนแรกก็หายอมถวายไม่ อ้างว่าจะต้องเอาไว้ช่วยดูแลทรัพย์สินให้เหย้าเรือน จักถวายบุตรชายคนที่สอง แต่เมื่อภริยาคลอดบุตรชายคนรอง บิดาก็คงบิดเบือนอีกว่า ต้องเอาไว้สำหรับวิ่งเต้นเก็บหนี้เก็บสินเขาตามหัวเมือง ได้มีบุตรชายคนที่สามเถอะเป็นต้องถวายให้ไปบรรพชาอุปสมบทเด็ดขาด
ครั้น ต่อมาภริยาก็คลอดบุตรชายมีลักษณะงดงามยิ่งนัก บิดาจึงตั้งชื่อว่า อุปคุต แต่บิดาทำเป็นไม่รู้ไม่ชี้กับสัญญา ข้างพระสาณวารีพิจารณาแล้วเห็นว่าไม่ถึงเวลาสมควรก็นิ่งเสีย จนกระทั่งอุปคุตเจริญวัยเป็นหนุ่ม บิดาก็ให้เป็นคนดูแลขายเครื่องหอมที่ในร้าน ปรากฏว่า เครื่องหอมขายดีเป็นเทน้ำเทท่า (นี่เป็นคุณวิเศษสร้างเสน่ห์นิยมของอุปคุตประการหนึ่ง) ต่อมาวันหนึ่งพระสาณวารีได้แวะเข้าไปในร้านและกล่าวธรรมกถาแก่อุปคุต ชายหนุ่มเกิดความสลดสังเวชมีดวงตาเห็นธรรม คราวนี้พระสาณวารีจึงได้ไปทวงสัญญา บิดาพระอุปคุตอับจนจึงได้ตัดใจอนุญาตให้อุปคุตออกอุปสมบทได้
จำเดิม แต่อุปสมบทพระอุปคุตได้เจริญวิปัสสนาญาณโดยลำพัง ก็ได้บรรลุแก่พระอรหัตผล และได้เป็นคณาจารย์สั่งสอนทางสมถกัมมัฏฐาน เป็นสำนักวิปัสสนากัมมัฏฐานที่มีชื่อเสียงโด่งดังที่สุดในอโศกอวทานว่า มีพระอรหันต์ซึ่งเป็นศิษย์พระอุปคุตถึง 18,000 องค์
จากหนังสือพระปฐมสมโพธิกถา พระนิพนธ์กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ในปริเฉทที่ 28 "มารพันธปริวรรถ" ได้กล่าวถึงพระอุปคุตว่า "พระอุปคุตนั้นท่านจุติต่อเมื่อพระพุทธศาสนาล่วงไปได้ 218 พระวัสสา และพระบรมศาสดากาลเมื่อยังทรงพระชนมายุอยู่ ก็ได้ตรัสพยากรณ์ไว้ว่า สืบต่อไปภายหน้าจะมีพระภิกษุรูปหนึ่งนามว่า อุปคุตเถระจักได้ทรมานพญามารให้เสื่อมพยศอันร้ายพ่ายแพ้อานุภาพแล้วจะกล่าว ปฏิญาณปรารถนา ซึ่งพุทธภูมิ" หนังสือปฐมสมโพธิฯ นี้สมเด็จพระสังฆราช วัดโพธิ์ ได้ถอดความนิพนธ์ไว้ในหนังสือแจกเป็นกรรมการในงานฉลองพระพุทธมงคลนิมิต ตั้งตรงจิต อภิปูชนีย์ พระประธานประจำพระอุโบสถ วัดคะตึกเชียงมั่น จ.ลำปาง ซึ่งกล่าวถึงอภินิหารต่างของพระอุปคุตไว้ ตอนทรมานพญามารจนละพยศ
จากความเชื่อว่าพระอุปคุตท่านจำศีลอยู่ท่ามกลางมหาสมุทร จึงมีผู้สร้างรูปเคารพเป็นรูปท่านถือดอกบัวอยู่ภายในหอยบ้างเป็นพระบูชา มีดอกบัวปิดอยู่ที่ศีรษะและมีกุ้งหอยปูปลาอยู่ที่ฐานบ้าง ประทับนั่งอยู่บนใบบัวบ้าง ซึ่งเป็นสัญลักษณ์บ่งบอกว่าเป็นพระอุปคุตนั่นเองครับ พระอุปคุตที่เป็น
พระเครื่องของเก่าจะเป็นเนื้อโลหะสัมฤทธิ์ มีรูปแบบไม่ค่อยจะซ้ำกัน เนื่องจากเป็นการปั้นหุ่นเทียนทีละองค์ครับ และส่วนที่เป็นพระบูชามักเรียกกันว่า พระบัวเข็ม มักจะสร้างจากไม้แกะ พุทธานุภาพของพระอุปคุตนั้นเชื่อกันว่าบูชาไว้จะทำให้มีโชคลาภโภคทรัพย์ และคุ้มครองภยันตรายต่างๆ ได้ครับ
พระเครื่องที่เป็นพระอุปคุตนั้น นิยมแต่ที่เป็นรุ่นเก่า ส่วนของปลอมเลียนแบบนั้นมีกันมาช้านานแล้ว ส่วนมากของปลอมที่เห็นจะเป็นเนื้อทองเหลืองเป็นส่วนใหญ่ครับ ในวันนี้ผมได้นำรูปพระอุปคุตของเก่าแก่ที่เป็นพระเครื่องเนื้อสัมฤทธิ์มาให้ ชมกันครับ
